Zwyrodnienie plamki związane z wiekiem, określane skrótem AMD od angielskiego age-related macular degeneration, jest przewlekłą chorobą siatkówki prowadzącą do pogorszenia widzenia centralnego. Plamka odpowiada za ostre widzenie szczegółów, potrzebne między innymi podczas czytania, pisania i rozpoznawania twarzy. Widzenie obwodowe zazwyczaj pozostaje zachowane, dlatego AMD nie musi prowadzić do całkowitej utraty wzroku, może jednak poważnie ograniczać codzienne funkcjonowanie.
Choroba może rozwijać się w jednym lub obojgu oczach. Jej pierwszymi objawami bywają pogorszenie ostrości, większa potrzeba światła podczas czytania, zamazany obszar w centrum pola widzenia oraz zniekształcenie obrazu, wskutek którego proste linie zaczynają wyglądać jak faliste. W bardziej zaawansowanym stadium może pojawić się ciemna albo szara plama w środkowej części obrazu oraz narastająca trudność w rozpoznawaniu szczegółów.
W Recall Healing interesuje nas również symboliczne znaczenie widzenia centralnego. Centrum obrazu jest miejscem, na którym skupiamy uwagę, gdy chcemy coś zobaczyć dokładnie. Kierujemy wzrok na to, co w danej chwili uznajemy za najważniejsze. Można więc zapytać, czy zmianom w obrębie plamki towarzyszy doświadczenie utraty życiowego centrum. Czy człowiek stracił osobę, rolę albo wartość, wokół której przez wiele lat organizował swoje życie? Czy nadal wie, co nadaje jego codzienności kierunek, czy raczej ma poczucie, że wszystko, co dotychczas było ważne, znalazło się poza jego zasięgiem?
To, na co patrzymy wprost
Widzenie centralne umożliwia dokładne rozpoznanie tego, co znajduje się bezpośrednio przed nami. Dzięki niemu skupiamy wzrok na twarzy rozmówcy, czytanym słowie albo szczególe przedmiotu.
W symbolicznym języku może ono odpowiadać zdolności określenia, co jest dla nas najważniejsze.
Człowiek posiada wiele ról. Może być partnerem, rodzicem, pracownikiem, przyjacielem i członkiem określonej społeczności. Jednocześnie potrzebuje czegoś, co scala te role i pozwala rozpoznać własny kierunek.
Problem pojawia się wtedy, gdy jedna z nich staje się całym centrum tożsamości.
Jeżeli człowiek przez wiele lat żył przede wszystkim dla partnera, jego śmierć może oznaczać nie tylko utratę bliskiej osoby. Może także odebrać orientację w świecie. Jeżeli całą wartość budował na pracy, przejście na emeryturę bywa przeżywane jak usunięcie punktu, wokół którego zorganizowana była codzienność. Jeżeli najważniejszym oparciem było zdrowie i pełna samodzielność, poważna diagnoza może podważyć cały dotychczasowy obraz przyszłości.
Wewnętrzny konflikt może wtedy brzmieć:
„Straciłem to, co było centrum mojego życia.”
„Nie wiem już, na czym mam skupić uwagę.”
„Nie widzę przed sobą dalszego kierunku.”
„Wszystko, co było ważne, pozostało w przeszłości.”
„Nie wiem, kim jestem bez tej osoby lub roli.”
Nie są to gotowe formuły, które należy przypisywać każdej osobie z AMD. Zwyrodnienie plamki ma określone podłoże biologiczne, a wiek jest jednym z czynników związanych z jego występowaniem. Symboliczna interpretacja może być jedynie punktem wyjścia do zbadania osobistej historii człowieka.
Utrata osoby, która była całym światem
Śmierć współmałżonka lub innej najbliższej osoby może całkowicie zmienić sposób przeżywania rzeczywistości. Człowiek traci nie tylko relację, ale także wspólną codzienność, plany, poczucie bezpieczeństwa i kogoś, kto potwierdzał jego miejsce w świecie.
Dom wygląda tak samo, ale nie jest już tym samym domem. Przedmioty przypominają o wspólnym życiu, a czynności wykonywane przez lata tracą dawny sens.
Osoba pogrążona w żałobie może mówić:
„Nie mam już na co czekać.”
„Nie wiem, po co mam rano wstawać.”
„Wszystko robiliśmy razem.”
„Nie potrafię wyobrazić sobie życia bez niego lub bez niej.”
Nie należy odpowiadać na te słowa szybkim zapewnieniem, że trzeba znaleźć nowy cel. Zanim człowiek zbuduje nowe centrum, potrzebuje uznać wielkość utraty. Żałoba nie jest przeszkodą, którą należy jak najszybciej usunąć. Jest procesem stopniowego włączania straty do własnej historii.
Nowy sens nie powinien być próbą zastąpienia zmarłej osoby. Może jednak z czasem pojawić się obok pamięci o niej.
W pracy z konfliktem warto zapytać:
„Co poza samą osobą utraciłem wraz z jej odejściem?”
Być może była to codzienna bliskość, poczucie bycia potrzebnym, wspólne plany albo możliwość pozostania we własnym domu. Rozpoznanie poszczególnych elementów straty pomaga zobaczyć, które z nich mogą zostać odbudowane w nowej formie.
Praca jako centralny punkt tożsamości
Dla wielu osób praca jest czymś więcej niż źródłem dochodu. Wyznacza rytm dnia, daje pozycję, relacje społeczne i poczucie użyteczności. Człowiek wie, kim jest, ponieważ inni potrzebują jego wiedzy, decyzji albo obecności.
Przejście na emeryturę może więc oznaczać nie tylko zakończenie aktywności zawodowej, lecz także utratę widocznego miejsca w świecie.
Nagle nikt nie czeka na wykonanie zadania. Telefon przestaje dzwonić, współpracownicy zajmują się własnymi sprawami, a wiedza gromadzona przez całe życie wydaje się mniej potrzebna. Człowiek otrzymuje czas, ale nie wie, czemu chce go poświęcić.
Może pojawić się myśl:
„Skoro nie wykonuję już swojej pracy, nie mam nic ważnego do zaoferowania.”
Taki kryzys nie wynika wyłącznie z braku zajęcia. Dotyczy obrazu siebie. Jeżeli tożsamość była zbudowana wokół jednego zawodu, zakończenie kariery zostawia pustą przestrzeń.
Nie wystarczy wówczas znaleźć dowolne hobby. Potrzebne jest pytanie o wartości, które kryły się pod dawną rolą. Czy najważniejsze było pomaganie ludziom, tworzenie, odpowiedzialność, kontakt z innymi, uczenie się, a może możliwość wywierania wpływu?
Jeżeli człowiek rozpozna wartość, może znaleźć jej nową formę. Zakończenie pracy nie musi oznaczać zakończenia wszystkiego, co dzięki niej realizował.
Utrata zdrowia jako utrata podstawowego oparcia
Dla osoby, która przez całe życie była samodzielna, pogorszenie wzroku może mieć znaczenie daleko wykraczające poza narząd widzenia. Czytanie, prowadzenie samochodu, rozpoznawanie twarzy i wykonywanie precyzyjnych czynności stają się trudniejsze. Człowiek traci nie tylko część sprawności, ale także pewność, że nadal będzie mógł żyć na dotychczasowych zasadach.
Może pojawić się lęk przed zależnością:
„Co będzie, kiedy nie poradzę sobie sam?”
„Nie chcę być ciężarem dla rodziny.”
„Nie potrafię prosić o pomoc.”
„Jeżeli utracę samodzielność, stracę również własną godność.”
Dolegliwość zaczyna wtedy wpływać na cały obraz przyszłości. Człowiek nie reaguje jedynie na obecne ograniczenie. Wyobraża sobie coraz większą zależność, utratę domu i konieczność podporządkowania się innym.
Te obawy nie powinny być bagatelizowane. Nie pomaga stwierdzenie, że trzeba myśleć pozytywnie. Potrzebna jest konkretna informacja o możliwościach leczenia, rehabilitacji i adaptacji, a także rozmowa o tym, co nadal można kontrolować.
Przyjęcie pomocy nie musi oznaczać rezygnacji z autonomii. Dobrze dobrane wsparcie może właśnie zwiększyć zakres samodzielności.
Kiedy człowiek nie rozpoznaje już siebie
Utrata dawnej roli może prowadzić do kryzysu tożsamości. Człowiek przez lata odpowiadał na pytanie „kim jestem?” za pomocą relacji, zawodu i obowiązków. Kiedy te elementy znikają, odpowiedź przestaje być oczywista.
Nie jest już aktywnym pracownikiem.
Dzieci nie potrzebują codziennej opieki.
Partner odszedł.
Ciało nie pozwala wykonywać wszystkiego tak jak wcześniej.
Człowiek może czuć się jak osoba stojąca na marginesie własnego życia. Wydarzenia nadal się toczą, ale nie ma w nich dla niego dawnego miejsca.
W symbolicznym ujęciu utrata ostrego centrum obrazu może przywoływać pytanie:
„Czy potrafię zobaczyć siebie poza rolami, które utraciłem?”
Nie jest to łatwe. Role zapewniają strukturę, uznanie i poczucie przynależności. Tożsamość oparta na wartościach jest mniej widoczna, ale bardziej odporna na zmiany.
Człowiek może przestać pracować, lecz nadal być osobą ciekawą świata.
Może stracić część sprawności, ale zachować zdolność do tworzenia relacji.
Może nie pełnić już funkcji opiekuna, a nadal wnosić do rodziny doświadczenie, obecność i pamięć.
Nowa tożsamość nie musi zaprzeczać dawnej. Może obejmować wszystko, czym człowiek był, ale nie być już od tego całkowicie zależna.
Człowiek na marginesie własnego życia
Problemy ze wzrokiem mogą prowadzić do stopniowego wycofywania się z aktywności społecznych. Czytanie staje się męczące, rozpoznawanie twarzy trudniejsze, a poruszanie się w nieznanym miejscu budzi niepewność. AMD może utrudniać wykonywanie wielu codziennych czynności wymagających dokładnego widzenia centralnego.
Człowiek zaczyna odmawiać spotkań, aby nie znaleźć się w niezręcznej sytuacji. Może nie rozpoznać znajomego i zostać odebrany jako nieuprzejmy. Nie chce prosić o przeczytanie dokumentu ani przyznać, że nie widzi tego, co pokazują inni.
Z czasem ograniczenie wzroku prowadzi do ograniczenia życia.
Izolacja nie jest jednak nieuchronną konsekwencją AMD. Wiele zależy od dostępnego wsparcia, adaptacji otoczenia i tego, czy człowiek potrafi powiedzieć innym, czego potrzebuje.
Problemem może być przekonanie, że proszenie o pomoc oznacza słabość. Osoba woli zostać w domu, niż narażać się na zależność. Chroni w ten sposób dumę, ale traci relacje, ruch i poczucie przynależności.
Warto wtedy zapytać:
„Czy odmawiam sobie udziału w życiu dlatego, że naprawdę nie mogę uczestniczyć, czy dlatego, że wstydzę się uczestniczyć inaczej niż dawniej?”
Poczucie niewidzialności
Osoby starsze często mówią, że przestają być zauważane. Ich zdanie jest pomijane, doświadczenie uznawane za nieaktualne, a potrzeby traktowane jako mniej ważne. Inni zwracają się do osoby towarzyszącej zamiast bezpośrednio do nich, podejmują za nich decyzje albo zakładają, że nie zrozumieją nowych informacji.
Pogorszenie wzroku może nasilać to doświadczenie. Człowiek nie zawsze dostrzega gesty, wyraz twarzy i sygnały organizujące rozmowę. Może mieć trudność z rozpoznaniem osoby, która się do niego zbliża. Zaczyna czuć się oddzielony od otoczenia.
Symbolicznie pojawia się napięcie:
„Nie widzę innych tak jak dawniej, ale również sam nie czuję się widziany.”
Marginalizacja nie musi przyjmować formy otwartej dyskryminacji. Czasami objawia się poprzez nadmierną opiekuńczość. Rodzina chce chronić osobę z AMD, więc stopniowo przejmuje wszystkie zadania. Nie pyta, co nadal może wykonywać samodzielnie.
Człowiek traci okazję do działania, a wraz z nią poczucie sprawczości.
Wsparcie powinno uzupełniać brakującą funkcję, a nie odbierać osobie pozostałe możliwości. Jeżeli ktoś nie może już przeczytać dokumentu, można odczytać jego treść, ale decyzja nadal może należeć do niego.
Rozpoznawanie twarzy i bliskość
Widzenie centralne jest potrzebne do dokładnego rozpoznawania twarzy, dlatego AMD może utrudnić jedną z podstawowych czynności w relacjach społecznych.
Człowiek może widzieć sylwetkę zbliżającej się osoby, ale nie dostrzegać jej rysów. Nie oznacza to, że przestaje ją znać. Potrzebuje jednak innych sygnałów: głosu, sposobu poruszania się, kontekstu sytuacji.
W symbolicznym ujęciu może to skłaniać do pytania o sposób rozpoznawania ludzi poza tym, co widoczne na pierwszy rzut oka.
Nie chodzi o romantyzowanie utraty wzroku ani przedstawianie choroby jako duchowej lekcji. Ograniczenie centralnego widzenia jest realną stratą i może powodować cierpienie. Człowiek może jednak odkrywać inne sposoby podtrzymywania więzi.
Bliska osoba może przedstawiać się po wejściu do pomieszczenia, mówić wyraźnie i pytać, jaka forma pomocy jest potrzebna. Relacja nie musi zostać utracona, ale może wymagać zmiany dotychczasowego sposobu kontaktu.
Widzenie obwodowe i szerszy obraz
W AMD centralna część widzenia ulega pogorszeniu, natomiast widzenie obwodowe może pozostać zachowane.
W symbolicznym języku można zobaczyć w tym możliwość dostrzeżenia szerszego kontekstu. Człowiek traci ostrość jednego punktu, ale nadal może orientować się w otoczeniu.
Przez wiele lat mógł skupiać się na konkretnym celu: pracy, wychowaniu dzieci, utrzymaniu domu albo zdobywaniu pozycji. Reszta życia pozostawała na obrzeżach uwagi. Nie było czasu na przyjaźnie, zainteresowania i potrzeby niezwiązane z główną rolą.
Kiedy centrum znika, początkowo pozostaje pustka. Z czasem może jednak pojawić się możliwość zobaczenia tego, co wcześniej było pomijane.
Relacji, na które brakowało miejsca.
Zainteresowań uznawanych za niepraktyczne.
Potrzeby odpoczynku.
Wartości, które nie przynosiły wymiernych korzyści, lecz dawały poczucie sensu.
Nie należy przedstawiać tego jako kompensacji wystarczającej za utratę widzenia. Symboliczna zmiana perspektywy nie usuwa choroby. Może jednak pomóc człowiekowi zbudować życie, które nie będzie całkowicie zależało od utraconej funkcji.
Kryzys sensu po 55. roku życia
Po 55. roku życia często nakłada się kilka zmian. Kończy się aktywność zawodowa, dzieci prowadzą własne życie, odchodzą rodzice, partnerzy i przyjaciele. Zmienia się ciało oraz sposób uczestniczenia w świecie.
Nie każda osoba przeżywa ten okres jako kryzys. Dla wielu jest to czas większej wolności i świadomego wyboru. Trudność pojawia się wtedy, gdy człowiek nie posiadał tożsamości niezależnej od ról, które właśnie się zakończyły.
Może pytać:
„Po co jeszcze żyję?”
„Komu jestem potrzebny?”
„Co ważnego może się jeszcze wydarzyć?”
„Czy czeka mnie już tylko dalsza utrata sprawności?”
Pytania te nie powinny być bagatelizowane. Mogą wskazywać na kryzys egzystencjalny, żałobę, depresję albo utratę poczucia przynależności.
Nie wystarczy powiedzieć człowiekowi, że powinien być wdzięczny za to, co pozostało. Wdzięczność nie może być nakazem służącym pomniejszaniu straty. Najpierw potrzebne jest uznanie tego, co zostało utracone.
Dopiero później można szukać odpowiedzi na pytanie:
„Co nadal zasługuje na miejsce w centrum mojego życia?”
AMD nie jest wynikiem braku życiowego celu
Postęp choroby może odzwierciedlać pogłębianie się poczucia zagubienia. Nasilenie AMD nie oznacza jednak zawsze, że człowiek nie odnalazł sensu życia, nie przepracował straty albo niewłaściwie reaguje na zachodzące zmiany. Przebieg choroby zależy od procesów zachodzących w siatkówce i wymaga monitorowania okulistycznego.
Praca psychologiczna może pomagać radzić sobie z konsekwencjami choroby, żałobą po utraconej sprawności, lękiem i zmianą tożsamości. Nie powinna jednak prowadzić do obciążania pacjenta odpowiedzialnością za pogorszenie wzroku.
Nie każda osoba z AMD straciła życiowe centrum. Nie każda osoba przeżywająca kryzys sensu zachoruje na AMD. Symbolika nie jest diagnozą ani biologicznym mechanizmem choroby.
Poszukiwanie utraconego centrum
Praca z emocjonalnym kontekstem AMD wymaga odnalezienia konkretnej historii. Nie wystarczy powiedzieć, że człowiek „stracił sens”. Trzeba ustalić, co rzeczywiście było dla niego centralne i dlaczego utrata tego elementu podważyła cały dotychczasowy porządek.
Pomocne mogą być pytania:
- Co przez wiele lat stanowiło centrum mojego życia?
- Czy była to osoba, praca, rodzina, zdrowie, pozycja albo określony system wartości?
- Co utraciłem wraz z zakończeniem tej roli lub relacji?
- Czy wiem, kim jestem bez tego, co do tej pory mnie określało?
- Kiedy ostatnio czułem, że moje życie ma wyraźny kierunek?
- Na czym skupiam obecnie całą uwagę?
- Czy widzę wyłącznie to, co straciłem, czy dostrzegam także to, co pozostało?
- Czy unikam ludzi i aktywności z powodu ograniczeń wzroku, czy również z powodu wstydu?
- Czego najbardziej obawiam się w związku z możliwą utratą samodzielności?
- Czy potrafię przyjmować pomoc, zachowując wpływ na własne decyzje?
- Jakie wartości pozostają ważne niezależnie od mojej roli i sprawności?
- Co mogłoby stać się nowym punktem odniesienia w obecnym etapie życia?
Warto również przyjrzeć się historii rodzinnej. Czy starsze osoby w rodzinie traciły pozycję oraz prawo do decydowania o sobie? Czy człowiek obserwował ich zależność, samotność lub marginalizację? Czy wyniósł z domu przekonanie, że po zakończeniu pracy i wychowaniu dzieci pozostaje już tylko oczekiwanie na dalszą utratę?
Takie przekazy mogą wpływać na sposób przeżywania dojrzałości, nawet jeśli nie mają bezpośredniego związku z samą chorobą oka.
Budowanie nowego centrum
Nowego centrum życia nie trzeba od razu odnaleźć w postaci jednego wielkiego celu. Po utracie ważnej roli dążenie do natychmiastowego zastąpienia jej czymś równie znaczącym może tworzyć kolejną presję.
Początek bywa skromniejszy.
Regularny kontakt z bliską osobą.
Udział w życiu rodziny bez przejmowania kontroli.
Powrót do zainteresowania, na które wcześniej brakowało czasu.
Przekazywanie wiedzy młodszym.
Aktywność społeczna dostosowana do możliwości.
Dbanie o rytm dnia, relacje i poczucie wpływu.
Sens nie zawsze przyjmuje postać wielkiego zadania. Czasami powstaje z kilku powtarzalnych doświadczeń, które sprawiają, że dzień nie jest jedynie oczekiwaniem na następny.
Ważne, aby nowe centrum nie zostało narzucone przez innych. Rodzina może proponować aktywności, ale człowiek powinien mieć prawo zadecydować, co rzeczywiście jest dla niego ważne.
Wewnętrzne widzenie bez idealizowania choroby
W tekstach dotyczących utraty wzroku często pojawia się wezwanie do „widzenia sercem”, rozwoju intuicji albo zwrócenia się ku duchowości. Dla niektórych osób taka perspektywa może mieć znaczenie. Nie należy jej jednak przedstawiać jako obowiązkowego sensu choroby.
AMD jest realnym ograniczeniem. Człowiek ma prawo odczuwać złość, smutek i lęk. Nie musi uznawać choroby za dar ani dowód duchowej przemiany.
Praktyka duchowa, modlitwa, medytacja lub kontemplacja mogą stanowić źródło oparcia, jeżeli są zgodne z wartościami danej osoby. Mogą pomóc jej zachować poczucie ciągłości oraz znaleźć znaczenie niezależne od sprawności wzroku.
Nie zastępują jednak leczenia i rehabilitacji.
Wewnętrzne widzenie można rozumieć prościej: jako zdolność rozpoznawania własnych wartości wtedy, gdy zewnętrzne role ulegają zmianie.
Adaptacja nie oznacza rezygnacji
Przystosowanie się do ograniczeń wzroku nie oznacza pogodzenia z bezradnością. Przeciwnie, odpowiednio dobrane pomoce i zmiany w otoczeniu mogą zwiększać samodzielność.
Wsparcie dla osób z osłabionym widzeniem może obejmować rehabilitację wzroku, pomoce optyczne, technologie wspomagające oraz przystosowanie przestrzeni domowej.
Znaczenie może mieć lepsze oświetlenie, wyraźny kontrast przedmiotów, stałe rozmieszczenie rzeczy oraz korzystanie z urządzeń powiększających tekst lub odczytujących go głosem. Konkretne rozwiązania powinny zostać dobrane do rodzaju i stopnia zaburzeń wzroku.
Widzenie obwodowe można wykorzystywać podczas wykonywania niektórych czynności, ale naukę strategii patrzenia najlepiej prowadzić pod kierunkiem specjalisty rehabilitacji wzroku. Nie powinno się zakładać, że każda osoba intuicyjnie nauczy się samodzielnie kompensować ubytek centralny.
Przyjęcie pomocy technicznej nie jest potwierdzeniem bezradności. Może pozwolić człowiekowi dłużej czytać, poruszać się, komunikować i podejmować własne decyzje.
Ciało wymaga opieki okulistycznej
Nagłe pogorszenie widzenia centralnego, pojawienie się ciemnej plamy albo wrażenie, że proste linie zaczynają falować, wymaga pilnego kontaktu z okulistą. Postać wysiękowa AMD może postępować szybciej niż postać sucha, dlatego czas rozpoznania i rozpoczęcia leczenia ma znaczenie.
Diagnostyka może obejmować badanie dna oka, optyczną koherentną tomografię siatkówki, czyli OCT, oraz inne badania dobierane przez okulistę.
Sposób postępowania zależy od postaci i stadium choroby. W wysiękowym AMD stosuje się między innymi iniekcje leków anty-VEGF do oka. W przypadku suchej postaci możliwości leczenia są inne, natomiast dostępne pozostają wsparcie dla osób słabowidzących i rozwiązania pomagające zachować możliwie wysoką jakość życia.
Nie należy samodzielnie rozpoczynać suplementacji reklamowanej jako leczenie plamki żółtej. Skład i zasadność stosowania preparatu trzeba omówić z okulistą, ponieważ nie każdy pacjent i nie każde stadium AMD wymagają takiego samego postępowania.
Praca z żałobą, tożsamością i sensem życia może uzupełniać opiekę okulistyczną, ale nie wpływa bezpośrednio na konieczność prowadzenia badań kontrolnych ani stosowania zaleconego leczenia.
Co teraz znajduje się w centrum?
Zwyrodnienie plamki związane z wiekiem w ujęciu Recall Healing może skłaniać do przyjrzenia się temu, co do tej pory stanowiło najważniejszy punkt odniesienia. Czy było nim życie rodzinne, praca, partner, zdrowie, samodzielność albo określony system wartości? Co dzieje się z człowiekiem, kiedy ten centralny element znika?
Nie chodzi o wmówienie osobie chorej, że utraciła wzrok, ponieważ nie potrafiła odnaleźć sensu. Chodzi o dostrzeżenie, że pogorszenie centralnego widzenia może dodatkowo pogłębiać istniejący kryzys tożsamości i poczucie zależności.
Człowiek ma prawo opłakać utraconą sprawność.
Ma również prawo korzystać z pomocy bez rezygnowania z własnego zdania.
Nie musi udawać, że ograniczenie przyniosło mu duchowy rozwój.
Może jednak sprawdzić, czy poza tym, co znalazło się w centrum jego uwagi przez wiele lat, istnieją jeszcze inne wartości, relacje i możliwości.
Utrata dawnego celu nie oznacza, że nowy powinien pojawić się natychmiast. Czasem najpierw trzeba przeżyć okres dezorientacji. Pozwolić sobie nie wiedzieć, dokąd prowadzi dalsza droga.
Najważniejsze pytanie nie brzmi więc wyłącznie:
„Co utraciłem z pola widzenia?”
Warto zapytać również:
„Co chcę umieścić w centrum swojego życia teraz, kiedy dawne role i punkty odniesienia uległy zmianie?”
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz